O przygotowaniach do konfliktu nuklearnego w PRL-u pisałem w roku 2017 [LINK], osobno przedstawiłem też zabezpieczenia pojazdów pancernych przed czynnikami rażącymi broni jądrowej [LINK]. Omawiałem tam radiometryczny blok ochronny RBZ-1 stosowany w czołgach T-55A i PT-76, dziś zaś chciałbym przedstawić radziecki "zmodernizowany przyrząd rozpoznania chemicznego i radiologicznego" (pribor radiacionnoj i chimiczeskoj razwiedki - modernizirowannyj, PRChR-M), model GO-27. Jest to urządzenie o tyle ciekawe, że wykrywa nie tylko promieniowanie gamma, ale również bojowe środki trujące z grupy związków fosforoorganicznych, i w obu przypadkach uruchamia instalacje uszczelniające i filtrowentylacyjne. Dodatkowo pomiar promieniowania odbywa się w dwóch trybach: wykrywania promieniowania natychmiastowego pochodzącego z wybuchu jądrowego oraz wykrywania promieniowania od skażeń promieniotwórczych terenu.
 |
| https://specoborona.ru/catalog/pribory_radiatsionnogo_kontrolya/go_27/ |
Poniższy wpis jest przetłumaczonym automatycznie, a następnie zredagowanym i zilustrowanym przeze mnie fragmentem oryginalnej instrukcji obsługi, zamieszczonym na Forum RHBZ. Z tego względu mogą pojawić się niedoskonałości stylistyczne czy pewne nieścisłości - w razie ich wykrycia proszę o kontakt przez formularz bloga.
***
Urządzenie rozpoznania radiacyjno-chemicznego (PRChR-B) – produkt GO-27 jest przeznaczone do stosowania w pojazdach opancerzonych w celu ciągłego monitorowania, wykrywania, sygnalizacji i sterowania elementami wykonawczymi sprzętu ochronnego:
- a) w obecności silnego strumienia promieniowania gamma [promieniowanie natychmiastowe - przyp. mój], wytwarzającego w miejscu instalacji przyrządu moc dawki promieniowania równą 4 R/s lub wyższą (schemat „A”), czas reakcji alarmu nie przekracza 0,1 s. [Detektorem promieniowania jest komora jonizacyjna.]
- b) w przypadku ekspozycji na promieniowanie gamma z obszaru skażonego radioaktywnie, wytwarzającego w miejscu instalacji przyrządu moc dawki promieniowania równą 0,3585 • 10^-8 A/kg (0,05 R/h) lub wyższą (schemat „P”). Odchylenie czasu reakcji alarmu w warunkach normalnych nie przekracza 10 s. [Detektorem promieniowania jest licznik G-M.]
- c) w przypadku obecności oparów substancji toksycznych w powietrzu poza obiektem w stężeniu równym ustalonemu progowi lub wyższym (schematy „O”). Czas reakcji alarmu przy określonym stężeniu nie przekracza 40 s.
Po wydaniu komend „O”, „P”, „A” z sieci pokładowej podawane jest napięcie stałe 27 V, które steruje systemem uszczelnienia pojazdu opancerzonego.
Przyrząd mierzy moc dawki promieniowania gamma w miejscu instalacji [wewnątrz pojazdu - przyp. mój] w zakresie 1,434 × 10^8–1075,5 × 10^8 A/kg (0,2–150 R/h). Zakres pomiarowy podzielony jest na dwa podzakresy:
- Podzakres I — 0,2–5 R/h;
- Podzakres II — 5–150 R/h.
Błąd pomiaru mocy dawki promieniowania gamma w normalnych warunkach zewnętrznych i przy nominalnym napięciu sieci zasilającej nie przekracza ±30% wartości mierzonej. [Ponieważ pomiar odbywa się wewnątrz pojazdu, zatem aby uzyskać wartość dla środowiska zewnętrznego, należy pomnożyć pomiar przez krotność osłabienia, która dla 11,2 cm pancerza czołgu wynosi 16x - przyp. mój].
Zasilanie przyrządu odbywa się z sieci pokładowej prądu stałego o napięciu 27 V ±10–15% (od 22,95 do 29,7 V). Pobór prądu nie przekracza 9,0 A.
Miernik jest gotowy do pracy, pod warunkiem spełnienia określonych parametrów:
- a) dla części radiacyjnej - 10 minut po włączeniu produktu we wszystkich warunkach;
- b) dla detektora gazu - 20 minut po włączeniu czujnika.
- panelu pomiarowego (B-1) - 3,8 kg,
- czujnika (B-2) - 8,5 kg,
- zasilacza (B-3) - 4,7 kg,
- skrzynki sterującej ogrzewaniem (KUO)
- cyklonu [odpylacza cyklonowego] (C) - 0,6 kg.
Na poniższym schemacie z lewej u góry widzimy cyklon, który zasysa i wstępnie odpyla powietrze z atmosfery zewnętrznej, następnie rurką grzewczą powietrze jest doprowadzane do czujnika (poniżej), gdzie po przefiltrowaniu przez filtr przeciwdymny jest podawane do komory źródła alfa celem wykrycia fosforoorganicznych bojowych środków trujących, a następnie drugą rurką wyprowadzane z powrotem do cyklonu i wydmuchiwane na zewnątrz. Ogrzewaniem doprowadzanego powietrza steruje panel narysowany na prawo od cyklonu, poniżej niego jest blok zasilania, zaś skrajnie u dołu z lewej pulpit pomiarowy.
Cały zmontowany układ powinien wyglądać tak - z lewej czujnik, pośrodku cyklon z doprowadzonymi rurkami, z prawej pulpit pomiarowy, pod nim zasilacz i skrajnie z prawej wklejone zdjęcie skrzynki sterowania podgrzewem powietrza:
W polskiej instrukcji, cytowanej przez Podręcznik walki pododdziałów wojsk zmechanizowanych (pluton, drużyna), wydany w 2000 r. przez Dowództwo Wojsk Lądowych, mamy szczegółowy rysunek z podpisami:
 |
| https://inob.uws.edu.pl/images/Legia_Akademicka/Podrecznik_walki.pdf |
W pojeździe rozmieszczone są w ten sposób:
 |
| https://www.scribd.com/document/716685481/Pok%C5%82adowe-Przyrz%C4%85dy-Rozpoznania-Ska%C5%BCe%C5%84 |
Współczesny rosyjski slajd instruktażowy prezentuje wyraźniejszy schemat poszczególnych elementów zestawu i połączeń między nimi:
 |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
Poszczególne elementy - z prawej u dołu zewnętrzny widok obudowy cyklonu i wlotu powietrza:
Pulpit pomiarowy (B-1), czujnik (B-2) i blok zasilania (B-3) we wnętrzu pojazdu:
Spośród wymienionych wyżej urządzeń, skrzynka sterująca ogrzewaniem, cyklon, rura grzewcza i rura (gumowa) razem stanowią tzw. urządzenie WZU (wozduchowozabornoje ustrojstwo - urządzenie poboru powietrza).
Wszystkie jednostki przyrządu są uszczelnione, a panel pomiarowy, czujnik, zasilacz i skrzynka sterująca ogrzewaniem są wyposażone w amortyzatory. Poszczególne jednostki przyrządu są połączone ze sobą za pomocą trzech ekranowanych kabli połączeniowych.
Przyjrzyjmy się teraz poszczególnym elementom zestawu:
Konsola pomiarowa (B-1)
Konsola pomiarowa składa się z odlewanej przedniej pokrywy (panelu) oraz obudowy, połączonych ze sobą za pomocą śrub mocujących. Na przednim panelu konsoli znajdują się:
- a) mikroamperomierz;
- b) uchwyt przełącznika z czterema pozycjami: OFF; ZERO SET (CONTROL O), 5 R/H (CONTROL P), 150 R/H (CONTROL A);
- c) cztery kolorowe nasadki lampek sygnalizacyjnych z napisami:
- O - żółty,
- P - zielony,
- A - czerwony,
- SENSOR - COMMANDS - OFF. - mlecznobiały;
- d) uchwyt ZERO SET;
- d) przełącznik dźwigniowy SENSOR - OFF - włącza i wyłącza czujnik;
- e) przełącznik COMMAND - włącza i wyłącza polecenia do siłowników sprzętu ochrony załogi pojazdu opancerzonego;
- g) uchwyt bezpiecznika 4A;
- h) przycisk OPA CONTROL do sprawdzania działania alarmów "O", "P", "A", zakryty zaślepką;
- i) śruba dostępu do śruby korektora mikroamperomierza;
- j) tuleja do wymiany podświetlenia skali rentgenometru;
- k) tabliczka znamionowa z krótką instrukcją włączania urządzenia.
 |
| https://teh-detal96.ru/p/15415225-pribor-prhr-b-izdelie-go-27/ |
Na obudowie urządzenia zamontowany jest wspornik amortyzujący. Złącze wtykowe urządzenia jest zakryte zatyczką.
Czujnik (B-2)
.jpg)
Czujnik składa się z odlewanej obudowy ze stopu aluminium, zawierającej komorę filtra (z lewej), komorę elektrometryczną (pośrodku), komorę źródła alfa (nad komorą elektrometryczną) oraz komorę mikropompy (z prawej):
 |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
Wszystkie komory są hermetycznie zamknięte za pomocą odlewanych pokryw.
W komorze filtra zamontowany jest mechanizm napędu taśmowego, który zapewnia okresową wymianę klatek filtra dymu. Klatki wymienia się poprzez obrót uchwytu w dół do oporu. Skala licznika klatek, znajdująca się w okienku pokrywy komory filtra, wyświetla liczbę klatek pozostałych w kasecie. Długość filtra umożliwia wymianę co 40 klatek.
Na poniższym slajdzie podpis "filtr przeciwdymny" (protiwodymnyj fil'tr) skierowany jest do komory elektrometrycznej, a nie do komory filtra, która jest z lewej:
 |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
Mechanizm napędu taśmowego działa w następujący sposób. Po obróceniu uchwytu w prawo do oporu, popychacz, przesuwając się po powierzchni filtra, przesuwa się w lewo. Rozluźniona sprężyna pozwala na odsunięcie obudowy od grzałki filtra, zapewniając swobodne wysuwanie filtra z kasety. Po powrocie uchwytu do pierwotnego położenia, aż do zablokowania przez zapadkę, popychacz, chwytając filtr zębami, przesuwa go o ustawioną wartość klatki do dolnej części komory filtra. Popychacz, zazębiając się z zębami licznika ramki, przesuwa ją do następnej sekcji. Gdy popychacz osiągnie punkt zatrzymania, obraca cały zespół napędu taśmy wokół osi X i zamyka obudowy, zapewniając wymagane ciśnienie filtra. Ciśnienie jest regulowane za pomocą śruby. Zacisk zapobiega cofaniu się filtra. Mikroprzełącznik znajduje się w komorze filtra. Mikroprzełącznik jest zamontowany na obudowie. Podczas przesuwania ramek PDF, mikroprzełącznik jest aktywowany za pomocą pręta.
 |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
Komora źródła alfa zawiera wspornik, do którego przykręcany jest uchwyt źródła alfa. Jest to źródło typu AIP-RIG, zawierające pluton-239 o aktywności 41 MBq (0,0011 mCi):
Źródło promieniowania alfa służy do jonizacji powietrza w komorze wykrywającej związki fosforoorganiczne na podobnej zasadzie jak w jonizacyjnych czujkach dymu. Dlatego też, aby uniknąć fałszywych alarmów wywołanych przez dym i cząstki stałe, powietrze musi być starannie oczyszczone, najpierw w odpylaczu cyklonowym, a potem na filtrze przeciwdymnym. Cząstki fosforoorganicznych bojowych środków trujących i tak przedostaną się przez filtr i wpłyną na prąd jonizacji komory, uruchamiając alarm.
Komora elektrometru zawiera elementy sterujące, transformator, grzałkę komory jonizacyjnej i inne elementy montażowe. Grzałka komory jonizacyjnej to pojedyncza jednostka składająca się z radiatora z wbudowanymi tranzystorami i termistorami oraz płytki drukowanej z dołączonymi elementami obwodu, umieszczonej nad radiatorem. Komora jest zamknięta filtrem zintegrowanym z pokrywą. Filtr służy do usuwania kurzu z powietrza zasysanego przez mikrodmuchawę.
.jpg) |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
Filtr to obudowa ze stopu aluminium, zawierająca elementy filtrujące wykonane z pianki i tkaniny filtracyjnej. Filtr jest podłączony do wlotu czujnika za pomocą gumowej rurki.
Mikrodmuchawa przepompowuje powietrze przez czujnik.
.jpg)
Działanie mikrodmuchawy jest określane przez okienko komory mikrodmuchawy na podstawie położenia pływaka rotametru względem czerwonego znacznika na obudowie rotametru. Górna krawędź pływaka rotametru nie powinna znajdować się poniżej czerwonego znacznika. Rotametr znajduje się na lewej ściance, obok dźwigni zmiany klatek filtra:
.jpg)
W komorze zamontowana jest lampa z lampką oświetlającą rotametr i elementy montażowe.
.jpg) |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
Dla ułatwienia instalacji i naprawy, główne podzespoły urządzenia zamontowano na zawiasowych płytkach przymocowanych do chassis. Chassis jest przymocowane do obudowy czterema śrubami zabezpieczonymi. Elementy regulacyjne (4 R/SEC), (0,05 R/H), (5 R/H) i (150 R/H) są zamontowane na obudowie.
Tranzystory zamontowane na obudowie w celu lepszego odprowadzania ciepła znajdują się pod pokrywą. Otwór technologiczny w pokrywie służy do sprawdzania szczelności urządzenia. Otwór jest zamknięty śrubą. Na obudowie urządzenia zamontowany jest wspornik amortyzujący. Wtyczki złączy urządzenia są zamknięte zatyczkami.
Urządzenie poboru powietrza (WZU)
Urządzenie WZU składa się ze skrzynki sterującej ogrzewaniem, cyklonu, rury grzewczej i gumowej rury. Skrzynka sterująca ogrzewaniem (KUO) to szczelna jednostka składająca się z odlewanej obudowy i pokrywy przymocowanej do obudowy czterema śrubami.
.jpg) |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
Obudowa posiada trzy występy z otworami, przez które skrzynka sterująca ogrzewaniem jest montowana na amortyzatorach beczkowych w pojeździe opancerzonym.
Obudowa cyklonu jest wykonana z formowanego materiału i ma kształt cylindra z gwintem zewnętrznym, przeznaczonego do montażu w pojeździe opancerzonym. Otwór wlotowy cyklonu służy do zasysania powietrza z otaczającej atmosfery, natomiast otwór wylotowy odprowadza analizowane powietrze po przejściu przez czujnik.
 |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
Na zewnątrz pojazdu cyklon jest osłonięty pancerną pokrywą z dwoma króćcami - z prawej na drugim planie jest wylot powietrza, przed nim wlot:
 |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
W kanale gazowym cyklonu znajduje się stalowy kubek z nawiniętą na niego cewką z drutu Kh20N80; cewka ta podgrzewa zasysane powietrze do wymaganej temperatury. W górnej części cyklonu zamontowany jest rezystor i termistor w piankowym amortyzatorze.
Na poniższym zdjęciu u góry pośrodku widzimy rurkę prowadzącą z komory elektrometrycznej do komory mikrodmuchawy, zaś z prawej z komory mikrodmuchawy idzie rura odprowadzająca przebadane powietrze na zewnątrz:
Rura grzewcza idąca z cyklonu do czujnika to rura z fluoroplastu z nawiniętą na nią spiralą grzewczą. Spirala jest izolowana na zewnątrz. Na rurę nakładana jest metalowa tuleja, aby chronić ją przed uszkodzeniami mechanicznymi. Grzałka jest przylutowana do nypli znajdujących się na końcach zewnętrznej części rury grzewczej. Nyple i nakrętki łączące mocują rurę grzewczą do nypli cyklonu i czujnika.
Przyłącze cyklonu jest pod napięciem z instalacji elektrycznej pojazdu, dlatego nakrętka łącząca na końcu rury grzewczej podłączonej do cyklonu jest wzmocniona izolatorem, aby zapobiec zwarciom podczas pracy urządzenia w pojeździe opancerzonym. Rura to gumowa rura ze sprężyną śrubową i zaciskami montażowymi. Sprężyna śrubowa chroni rurę przed przypadkowym ściśnięciem mechanicznym.
Aby zapobiec poluzowaniu się nakrętek na przyłączach cyklonu i czujnika, są one zabezpieczone drutem zabezpieczającym przewleczonym przez specjalne otwory w nakrętkach.
Przygotowanie urządzenia do pracy:
 |
| https://en.ppt-online.org/282507 |
- przełączyć przełącznik ROD RABOTY w położenie OTKL.
- przełączyć przełącznik OBOGREW WKL - KONTROL' OBOGREWA w położenie OBOGREW WKL i przełącznik KOMANDY w położenie OTKL.
- dokonać zewnętrznych oględzin poszczególnych bloków przyrządu
- sprawdzić liczbę pozostałych klatek filtra przeciwdymnego
- sprawdzić położenie zerowe wskazówki mikroamperomierza i w razie potrzeby ustawić ją na zero po odkręceniu zaślepki
- przekręcić pokrętło UST NULJA przeciwnie do ruchu wskazówek zegara do oporu
- przekręcić regulator przepływu powietrza w kierunku strzałki oznaczonej M (8-10 obrotów)
- uchwyt zaworu ustawić w położeniu poziomym UST NULJA (pobieranie powietrza przez wkład z silikażelem), wyjąć zaślepkę wkładu silikażelowego
- zablokować położenie uchwytu zmiany klatek filtra przeciwdymnego w górnym położeniu za pomocą zawleczki.
Włączenie przyrządu:
- włączyć przyrząd przedstawiając przełącznik ROD RABOTY w położenie UST. NULJA, wówczas powinna się zaświecić skala mikroamperomierza i rotametru oraz powinna zapalić się pełnym światłem żarówka KOMANDY - OTKL i niepełnym światłem żarówki O, P, A, OBOGREW. Świecenie żarówki OBOGREW oznacza automatyczne włączenie podgrzewu powietrza, którego okresowe włączanie się zależy od temperatury otoczenia.
- Część radiacyjna przyrządu jest gotowa do pracy po 10 minutach od włączenia we wszystkich warunkach eksploatacji.
- Ustawić przepływ powietrza za pomocą pokrętła w taki sposób, aby pływak rotametru znajdował się pomiędzy kreskami
- po 20 minutach od włączenia ustawić pokrętłem UST. NULJA wskazówkę mikroamperomierza na kresce pośrodku żółtego pola dopuszczalnych odchyleń dla schematu "O"
- uchwyt zaworu przestawić w pionowe położenie RABOTA i wyregulować pokrętłem przepływ powietrza, wykręć korek z gwintowanego otworu i wkręć go do wkładu [z silikażelem]
Procedura pracy z urządzeniem
Alarmy wizualne i dźwiękowe oraz siłowniki wyposażenia ochronnego pojazdu opancerzonego są aktywowane w dowolnej pozycji „OPA” przełącznika ROD RABOTISM. Jeśli podczas użycia tego urządzenia przeciwnik ma użyć broni masowego rażenia, należy ustawić przełącznik ROD RABOTISM w pozycji „O”, a przełącznik COMMAND w pozycji „OPA”.
UWAGA! W obszarach o dużym zanieczyszczeniu gazem, na parkingach lub podczas poruszania się pojazdu w konwojach na krótkich dystansach, mogą pojawić się sygnały „O” ze spalin silników Diesla. Aby zapobiec aktywacji siłowników wyposażenia ochronnego w takich warunkach, zaleca się ustawienie przełącznika COMMAND w pozycji „PA”. Ustawienie przełącznika COMMAND w pozycji „OPA” leży w gestii dowódcy pojazdu.
Monitoruj lampki sygnalizacyjne „O”, „P” i „A”, rotametr oraz wskazówkę mikroamperomierza (μA). Lampki sygnalizacyjne „O”, „P” i „A” muszą świecić z połową mocy, pływak rotametru wlotowego musi znajdować się pomiędzy znakami, a wskazówka mikroamperomierza musi znajdować się pośrodku żółtego sektora skali dopuszczalnego odchylenia.
Po wyzwoleniu alarmu i wydaniu komendy „A” [promieniowanie natychmiastowe wybuchu jądrowego] urządzenie należy wyłączyć. Po przejściu fali uderzeniowej urządzenie należy włączyć.
Po wyzwoleniu alarmu i wydaniu komendy „P” przełącznik TYPU PRACY należy ustawić w pozycji „5 R/h”; gdy wskazówka mikroamperomierza znajdzie się poza skalą, pokrętło przełącznika należy ustawić w pozycji „150 R/h”. Odczyty urządzenia należy pobierać z górnej (w pozycji „5 R/h”) lub dolnej (w pozycji „150 R/h”) skali.
Odczyty urządzenia reprezentują wartość mocy dawki promieniowania gamma wewnątrz pojazdu. Aby określić moc dawki na zewnątrz, odczyty urządzenia należy pomnożyć przez współczynnik osłabienia promieniowania gamma dla danego pojazdu:
Po zmierzeniu mocy dawki, ustaw przełącznik TYPU PRACY w pozycji „O” [wykrywanie bojowych środków trujących].
Aktywacja alarmu i wydanie komendy „O” wskazują na obecność oparów toksycznych związków fosforoorganicznych w powietrzu wokół obiektu.
Zanim obiekt pokona przeszkody wodne na dnie lub na specjalnych pływakach, które powodują rozpryskiwanie się wody na powierzchnię obiektu, przełącznik TYPU PRACY należy ustawić w pozycji WYŁ. i podjąć środki zabezpieczające cyklon przed wnikaniem wody i zanieczyszczeniem. W przypadku obiektów pływających, urządzenie można włączyć, gdy jest na powierzchni, pod warunkiem, że woda nie dostanie się do cyklonu.
***
Przyrząd przedstawiłem w charakterze ciekawostki i zabytku kolekcjonerskiego. Na rynku wtórnym pojawia się bardzo rzadko, choć spotkałem się z nim w polskim demobilu. Niestety masa, wymiary i zakres pomiarowy przeznaczony dla realiów wojny jądrowej praktycznie wykluczają jego użycie w praktyce amatorskiej. Tym niemniej GO-27 będzie cennym nabytkiem kolekcjonerskim, szczególnie przy rekonstrukcji pojazdów militarnych.
***
Zachęcam też do wspierania bloga, zarówno pośrednio, poprzez zakup dozymetrów [LINK], jak i bezpośrednio, przez Patronite lub BuyCoffeeTo
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz
Jeśli znajdziesz błąd lub chcesz podzielić się opinią, zapraszam!
[komentarz ukaże się po zatwierdzeniu przez administratora - treści reklamowe i SPAM nie będą publikowane!]