Dozymetr Binar-1

Ten dozymetr jest jednym z wielu prostych kieszonkowych mierników promieniowania, produkowanych dla ludności po katastrofie w Czarnobylu. Producentem były zakłady PNIISU w Tule, a prezentowany egzemplarz opuścił fabrykę we wrześniu 1993 r.

http://forum.rhbz.org/topic.php?forum=2&topic=444

Przyrząd mierzy promieniowanie gamma w zakresie 0,1-99,99 µSv/h (10-9999 µR/h), powinien też rejestrować silniejszą emisję beta. 

Detektorem promieniowania jest licznik SI-29BG, znany z niektórych wersji dozymetru FON oraz indykatora ABIS.

https://www.pocketmagic.net/tube-si-29bg-c%D0%B8-29%D0%B1%D0%B3-sensitive-small-geiger-muller/

https://www.pocketmagic.net/tube-si-29bg-c%D0%B8-29%D0%B1%D0%B3-sensitive-small-geiger-muller/

Licznik umieszczony jest przy prawym boku obudowy.

Wynik w µSv/h pokazywany jest na czterocyfrowym wyświetlaczu LED:

Nie jest on zbyt dobrze widoczny w warunkach silnego oświetlenia, nawet sztucznego światła w mieszkaniu, a co dopiero światła słonecznego, za to nie razi wzroku w nocy:

http://forum.rhbz.org/topic.php?forum=2&topic=444

Binar-1 pracuje w dwóch trybach, wybieranych przełącznikiem indikacija z prawej strony przedniego panelu:

• poisk - sygnalizacja impulsów dźwiękiem, brak wyświetlania wyniku, niskie zużycie baterii
• indikacija - pomiar trwa 1 minutę, następnie wynik jest wyświetlany 8 sekund i pomiar rozpoczyna się od nowa, dla uzyskania dokładnego wyniku instrukcja zaleca przeprowadzenie 5-10 pomiarów i wyciągnięcie średniej, w tym trybie zużycie baterii jest duże z uwagi na pracę wyświetlacza LED.

W trybie pomiaru (notabene nazwanym mylnie indikacija) dozymetr ma sygnalizację przekroczenia połowy zakresu, jak również przepełnienia zakresu. W pierwszym przypadku, jeśli mierzona moc dawki przekroczy 56 µSv/h, na wyświetlaczu zapali się pierwsza cyfra 5 oraz przecinek, sygnalizując, że zbliżamy się do końca zakresu. W miarę dalszego wzrostu mocy dawki pierwsza cyfra będzie się zwiększać od 5 do 9. Jeśli w tym czasie pomiar nie zakończył się i nie zapaliły się inne cyfry, a moc dawki nadal rośnie, to pierwsza cyfra zresetuje się na 0, a na wyświetlaczu będą świecić dwa przecinki, sygnalizując przekroczenie zakresu. Nie jestem pewien, czy dobrze odczytuję rosyjski tekst, wklejam więc oryginalny fragment instrukcji:

https://rhbz.pw/displayimage.php?album=2013&pid=41303#top_display_media

O instrukcji jeszcze wspomnę na końcu wpisu, gdyż ma bardzo ciekawy załącznik z zaleceniami dotyczącymi prowadzenia pomiarów. 

Warto zauważyć, że obudowa pochodzi od kalkulatora Elektronika MK-35:

http://forum.rhbz.org/topic.php?forum=2&topic=444

Nie jest to zresztą pierwszy taki przypadek, indykator BGRAI-01 wykorzystywał obudowę kalkulatora Elektronika MK-33, zaś indykator IC-01 Spektr był nieznacznie przerobionym multimetrem C43109.

Zasilanie odbywa się z typowej baterii 9 V. W obudowie zaślepiono gniazdo zasilacza zewnętrznego, które w kalkulatorze Elektronika MK-35 służyło jako alternatywne źródło zasilania:

http://forum.rhbz.org/topic.php?forum=2&topic=444

W zestawie jest instrukcja obsługi, niestety bardzo niestarannie wydana, druk jest niewyraźny, a numery stron napisano ręcznie:

http://forum.rhbz.org/topic.php?forum=2&topic=444

Na ostatnich stronach instrukcji umieszczono aneks z podstawowymi informacjami dotyczącymi interpretacji wskazań dozymetru. Zostały one zatwierdzone 7 września 1989 r. przez zastępcę dyrektora Instytutu Biofizyki Ministerstwa Zdrowia ZSRR, akademika L.A. Bułdakowa:

https://rhbz.pw/displayimage.php?album=2013&pid=41306#top_display_media

Tekst informuje, że dozymetr mierzy moc dawki (dawka na jednostkę czasu), zaś skutki eskpozycji na promieniowanie są określane przez łączną przyjętą dawkę, a nie przez moc dawki. Zatem aby otrzymać łączną dawkę, należy pomnożyć zmierzoną moc dawki przez czas, w którym dawka była przyjmowana. Przykładowo jeśli tło naturalne wynosi 0,11 µSv/h, to w ciągu roku (8800 godzin) człowiek otrzyma 1 mSv. Średnią wartość tła naturalnego przyjęto na 0,15 µSv/h i zwrócono uwagę, że w zależności od podłoża skalnego w danym miejscu może wzrosnąć dwukrotnie. Jako przykład podano granit, który jest słabo radioaktywny i może podnieść tło o 0,15 µSv/h. Limit rocznej dawki ustalony przez Komitet ds. Ochrony Radiologicznej ZSRR (NKRZ) wynosił wówczas 5 mSv. Taką dawkę otrzyma się przy mocy dawki 0,8 µSv/h, zaś jeśli jesteśmy w budynku (krotność osłabienia 2), limit mocy dawki podnosi się do 1,2 µSv/h. UWAGA: Autorzy instrukcji przyjęli, że promieniowanie mierzone przez dozymetr wewnątrz budynku pochodzi wyłącznie od podłoża skalnego i innych czynników zewnętrznych w stosunku do naszego mieszkania, zaś materiały budowlane zupełnie nie wpływają na podniesienie tła naturalnego. Tymczasem budynek mógłby być wykonany z użyciem popiołu piecowego albo granitu i wówczas moc dawki w środku byłaby znacznie wyższa niż na zewnątrz. Ale to tak na marginesie.

https://rhbz.pw/displayimage.php?album=2013&pid=41307#top_display_media

Wróćmy do naszej instrukcji. Przy mocy dawki 1,2 µSv/h autor rekomenduje opuszczenie danego terenu lub ograniczenie przebywania na nim do 6 miesięcy rocznie, przy 2,5 µSv/h do kwartału, zaś przy 7 µSv/h do miesiąca itp. W każdym przypadku podwyższenia tła naturalnego zalecano zgłoszenie do służb sanitarno-epidemiologicznych celem uzyskania wskazówek i przeprowadzenia dodatkowych, dokładnych pomiarów. 

Dozymetr może też służyć do wykrywania skażeń żywności izotopami gamma-aktywnymi. W chwili wydania instrukcji jako główny emiter uznano cez-137, koncentrujący się w mięsie i mleku, zaś próg aktywności skażeń ustalono na 4 kBq/k (4 kBq/l). Co ciekawe, instrukcja zwraca uwagę, że skażenie innych produktów żywnościowych nie powoduje zagrożenia dla organizmu człowieka (!), choć np. skażone grzyby mogą wyraźnie podwyższać wskazania dozymetru:

https://rhbz.pw/displayimage.php?album=2013&pid=41308#top_display_media

W przypadku grzybów można uznać, że jest to produkt sezonowy, spożywany sporadycznie i w niewielkich ilościach, zaś jak wykazały polskie badania, obróbka kuchenna usuwa większość cezu.

Pomiary skażeń żywności zalecano wykonywać z użyciem 1 kg (1 l) produktu w papierze lub folii polietylenowej, przykładając go do prawego boku dozymetru. Jeśli skażenie jest bliskie limitowi, wskazania dozymetru powinny zwiększyć się o 0,15 µSv/h względem tła. W tym przypadku zalecano powstrzymać się od spożycia tych produktów lub ograniczyć ich udział do połowy normalnej diety (!). Jeśli odczyt przekraczał 0,3 µSv/h powyżej tła, zalecano ograniczenie do 1/4 diety, zaś przy 1 µSv/h do 1/10. Zależność między mocą dawki a aktywnością przy tak małych objętościach będzie liniowa zatem można przyjąć, że przy 0,3 µSv/h aktywność wynosi aż 8000 Bq/kg, zaś przy 1 µSv/h trzykrotnie więcej.

Podobnie jak w przypadku wzrostu tła, w razie wykrycia skażeń żywności zalecano kontakt z władzami sanitarno-epidemiologicznymi celem oceny wskazań dozymetru i uzyskania dalszych wskazówek. 

https://rhbz.pw/displayimage.php?album=2013&pid=41309#top_display_media

Jak widać, zalecenia, wydane 3 lata po katastrofie w Czarnobylu, są bardzo ciekawym świadectwem epoki i pokrywają się z innymi źródłami, jak choćby książką "Czarnobyl. Instrukcje przetrwania" Kate Brown. Autorka tej publikacji wspominała o mieszaniu skażonych i nieskażonych jagód, aby łączny poziom promieniowania nie przekroczył limitu, a także używaniu silnie skażonego mięsa do produkcji droższej kiełbasy, ponieważ... ludzie jedzą jej mniej [LINK]. Warto tu jeszcze wspomnieć, że limity skażeń żywności dla dorosłych wynosiły 600 Bq/kg, a dla dzieci 370 Bq/kg, zaś dozymetry beta-gamma ANRI Sosna, RKSB-104 i Prypeć były w stanie wykryć skażenia od 2000 Bq/kg. Zatem dozymetr Binar-1 mógł służyć jedynie do wykrywania naprawdę wysokich poziomów skażeń, przy których lepiej się powstrzymać od spożywania tych produktów.

Czas na podsumowanie. Dozymetr przedstawiłem w charakterze ciekawostki z uwagi na bardzo rzadkie występowanie nawet za wschodnią granicą - na Forum RHBZ pojawił się dopiero w październiku 2025 r., zatem omawiam go na świeżo. Dozymetr mierzy tylko promieniowanie gamma, ma nawet spory zakres, ale za to wyświetlacz dość szybko zużywa baterię. Na szczęście jest energooszczędny tryb indykatora.

Jeśli spotkaliście się z tym dozymetrem lub macie uwagi co do powyższego wpisu (zwłaszcza tłumaczenia instrukcji), dajcie znać w komentarzach!

***

Zachęcam też do wspierania bloga, zarówno pośrednio, poprzez zakup dozymetrów [LINK], jak i bezpośrednio, przez Patronite lub BuyCoffeeTo