Apatyt - małe, bezpieczne źródło promieniowania

Minerały promieniotwórcze można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej zaliczamy te, których głównym składnikiem lub jednym z głównych są związki naturalnych radioizotopów - uranu (uraninit, blenda smolista, autunit, karnotyt) i toru (monacyt, torianit, toryt) lub oba naraz (uranotoryt). Omawiałem je w osobnym zbiorczym wpisie [LINK]. Druga grupa to minerały, które choć same w sobie nie są radioaktywne, to jednak zawierają śladowe ilości w/w radionuklidów. Jest to m.in. granit [LINK], ale również apatyt, który chciałbym przedstawić w niniejszym wpisie.

Apatyt jest minerałem z grupy fosforanów i występuje w prawie wszystkich skałach magmowych, a także, jako tzw. hydroksyapatyt, stanowi nieorganiczny składnik kości i zębów. Apatyt stosowany jest głównie jako źródło fosforu do produkcji nawozów czy kwasu fosforowego, w jubilerstwie, a także do uzyskiwania uranu i wanadu ze względu na śladowe ilości tych pierwiastków [LINK]. 

Obecność toru czyni apatyt lekko radioaktywnym. a powszechna dostępność w handlu i niska cena pozwalają stosować go jako wygodne, bezpieczne i przede wszystkim legalne źródło promieniowania. 

Krucyfiks z farbą radową

W okresie "Radowego szaleństwa" stosowano radowe farby świecące, gdzie tylko się dało. Oprócz tak oczywistych zastosowań, jak tarcze zegarów, zegarków czy przyrządów pokładowych, malowano nimi również numery domów, przyciski ścienne, zabawki, paznokcie, stroje tancerek z nocnych lokali, a także... dewocjonalia.

Prezentowany poniżej krucyfiks pomalowano radową farbą marki "Undark", tą samą, która przyczyniła się do śmierci pracownic fabryki zegarów, czyli słynnych "Radium Girls".

Figura Chrystusa wykonana jest z imitacji marmuru, pokrytej wspomnianą radową farbą świecącą.

Dozymetr Yaorea YRG-01 z Aliexpress

Chińskie dozymetry z Aliexpress, których trochę już omówiłem na blogu, mają dość wyrównaną jakość. Większość wykonano według II szkoły budowy dozymetrów [o szkołach - LINK], a różnią się grubością plastiku obudowy osłaniającej licznik oraz wydajnością układu zliczającego, co przekłada się na szybkość reakcji na zmiany poziomu promieniowania oraz odporność na przeciążenie. Mniej liczne są przyrządy z I szkoły budowy, gdzie licznik jest tylko osłonięty kratką o różnej gęstości.  Statystycznie rzecz biorąc, ogólna jakość chińskich dozymetrów przypomina odwróconą krzywą wannową - niewielkie ekstrema (szajs/cud techniki) i bardzo szeroki, płaski środek, gdzie plasuje się większość tych mierników.

Czasem jednak trafi się konstrukcja wyraźnie wyróżniająca się na tle innych. Takim przyrządem jest Yaorea YRG-01, który przedstawię w niniejszym wpisie. 

Dozymetr wyróżnia się najbardziej odsłoniętym licznikiem G-M ze wszystkich chińskich dozymetrów - otacza go kratka o grubych, rzadko rozstawionych żebrach, zapewniająca dostęp aż z dwóch stron, prawie z trzech.

Przedwojenne reklamy radioaktywnych uzdrowisk

Pisząc wpis o polskich przedwojennych reklamach radioaktywnych kosmetyków [LINK] znalazłem również reklamy uzdrowisk i wód mineralnych. Część zawarłem w tamtym tekście, jednak by nie zaciemniać obrazu i nie zwiększać objętości notki, postanowiłem poświęcić osobny wpis uzdrowiskom, oferującym radioaktywne wody lecznicze, okłady czy inhalacje. 

Większość poniższych uzdrowisk wykorzystywała wody mineralne, tzw. radoczynne, obecnie zwane radonowymi, czyli zawierające radon-222, radioaktywny gaz, będący produktem rozpadu radu-226. Wody te były pite w pijalniach, a także służyły do kąpieli, zaś wydobywający się z nich radon (zwany wówczas emanacją radu) można było wdychać w specjalnych "emanatoriach" (inhalatoriach). Stosowano również okłady z radioaktywnego mułu,

Na początku przytoczę historię uzdrowiska, od którego wszystko się zaczęło. Był to Jachymov w kraju karlowarskim na terenie obecnych Czech (wówczas w Cesarstwie Niemieckim, pod nazwą Sankt Joachimsthal). W mieście tym wydobywano rudy srebra, a towarzyszącą im blendę smolistą składowano na hałdach, nie mając dla niej zastosowania. Gdy złoża zaczęły się wyczerpywać, starano się wydobywać i zagospodarować blendę, aby utrzymać zatrudnienie. Wówczas w 1852 r. Austriacki achemik Adolf Patera udoskonalił proces stosowania związków uranu jako barwnika w przemyśle szklarskim i ceramicznym - na mniejszą skalę uran stosowano w tym celu już w czasach jego odkrywcy, Martina Klaprotha (1743-1817). Jachyomv stał się ważnym ośrodkiem produkcji barwników uranowych, niezbędnych do produkcji szkła uranowego oraz ceramiki z glazurą uranową. Wyługowane odpady poprodukcyjne z Jachymova, niezawierające już uranu, posłużyły Marii Skłodowskiej-Curie i jej mężowi Piotrowi do wyizolowania radu i polonu. Odkrycie radioaktywności i pierwiastków radioaktywnych spowodowało zastosowanie ich do leczenia chorób. Wiązano z tym duże nadzieje i zaczęto badać wody mineralne pod tym kątem.

SPRZEDAM DOZYMETRY

Zapraszam na kolejną już wyprzedaż sprzętu dozymetrycznego z mojej kolekcji. Wszystkie oferowane mierniki są w pełni sprawne (jeśli nie zaznaczono inaczej), z bateriami i czymś do testów.

Kupując ode mnie, masz gwarancję jakości, a przy tym przyczyniasz się do rozwoju bloga - dzięki Twoim zakupom mogę nabywać kolejne mierniki i obiekty do recenzowania. Gotowi?

Zaczniemy mocnym uderzeniem. Dozymetr Terra P+, czyli z zakresem rozszerzonym do 5000 µSv/h, de facto jest to hybryda wojskowej Terry tzw. "irackiej" i cywilnego modelu Terra P. Dozymetr mierzy moc dawki gamma, łączną dawkę gamma oraz aktywność beta, ma alarm progowy, zegar i licznik czasu pracy. Stan bardzo dobry, w fabrycznym etui. Cena 1400 zł.

Książka "Stawić czoła wojnie"

Zagrożenie pełnoskalową wojną stało się zabójczo realne od momentu rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2023 r., choć już wcześniejsza aneksja Krymu pokazała, że w Europie przestaje być bezpiecznie. Do tego czasu wydawać by się mogło, że żyjemy w takim rejonie i takich czasach, gdzie tradycyjny konflikt zbrojny jest bardzo mało prawdopodobny. Spory międzynarodowe wydawały się ograniczać do dyplomatycznych przepychanek, sankcji gospodarczych i cyberataków. Rzeczywistość okazała się inna, a do arsenału "zwykłej" wojny doszły metody wojny hybrydowej, która na naszej granicy z Białorusią praktycznie już trwa.

Na domiar złego brakowało praktycznego i przeznaczonego dla cywilów podręcznika przetrwania w warunkach nowoczesnego konfliktu zbrojnego. Szeroko rozumiany survival czy modny ostatnio prepping ma bardzo bogatą literaturę, jednak jest ona skierowana głównie do pasjonatów, a zawarte w nich porady nie zawsze są możliwe do zastosowania. Pewnym substytutem była książka Survival w mieście - realne sekrety przetrwania, którą napisał Selko Begovic na podstawie własnych doświadczeń z wojny w byłej Jugosławii. Nie był to typowy podręcznik, a raczej zbiór opowieści o tym, co dzieje się w mieście otoczonym przez obce wojska, gdzie nie ma zaopatrzenia ani służb. Lektura porażająca, sugerująca bezwzględną ewakuację, zanim państwo ulegnie rozkładowi, a władzę przejmą gangi złożone z najgorszych szumowin. Książka ta daje pewne pojęcie o tym, czego możemy się spodziewać w przyszłej wojnie, ale nadal nie jest to podręcznik. Na szczęście wydawnictwo PWN wydało w tym roku napisaną przez Mateusza Buczkowskiego pozycję "Stawić czoła wojnie", którą chciałbym Wam pokrótce przedstawić. 

Prezentowana książka nie jest zbiorem skomplikowanych przepisów na przyrządzanie korzonków i zszywanie rany szczękami mrówek. Ma jedynie nam uzmysłowić, na co będziemy narażeni i wskazać możliwe scenariusze, z których najważniejsze to pozostanie na miejscu albo ewakuacja, choćby czasowa.  

Zielona glazura uranowa

Związki uranu, stanowiące odpad w kopalniach srebra, przez długi czas były gromadzone na hałdach, gdyż nie miały praktycznego zastosowania. Wkrótce jednak odkryto, że hałdy te nabierają różnych żywych kolorów. Zaczęto więc stosować uran do barwienia szkła (tzw. szkło uranowe), a także glazury na wyrobach ceramicznych.

Kolor uzyskiwany dzięki związkom uranu zależał od stężenia jonów diuranianowych U2O7, kolor zmieniał się wraz ze wzrostem stężenia w kierunku czarnego [LINK]:

• żółta - do 0,006%
• pomarańczowa
• zielona
• czarna

Nie jestem przekonany co do słuszności tych wyliczeń, szczególnie że to pomarańczowa glazura wykazuje największą aktywność powierzchniową, czarna średnią, zaś zielona dosyć niską, niewiele większą niż żółta. Temat wymaga dalszego zbadania. 

Tym razem chciałbym przedstawić wyroby z zieloną glazurą. Nie będzie ich wiele. Pierwszym, na jaki natrafiłem, były dwie filiżaneczki, znalezione na śmietniku w początkach bloga (lipiec 2014):

https://promieniowanie.blogspot.com/2014/07/radioaktywne-filizanki.html

Łączny pomiar za pomocą dozymetru Prypeć oscylował na poziomie 1 µSv/h.

Dozymetr Rados RDS-80 (Mirion RDS-80)

Fińska firma RADOS do niedawna była samodzielnym podmiotem produkującym profesjonalny sprzęt dozymetryczny. Kilka lat temu została wykupiona przez Mirion Technologies, podobnie jak inny producent - Canberra. Stąd też prezentowany w niniejszym wpisie RDS-80 może występować w wersji produkowanej przez Rados albo nowszej, sygnowanej już przez Mirion.

Sonda SSA-1P przerobiona na SSU-3

Na Allegro kupiłem okazyjnie niekompletny egzemplarz sondy SSA-1P z 1975 r. Brakowało w niej całego końcowego członu ze scyntylatorem i stożkowym światłowodem, a w jego miejscu przykręcono mosiężną oprawkę z otworem o średnicy 47 mm, wykonaną rzemieślniczo na wzór takiej, jak do wymiennych scyntylatorów w sondach SSU-3 i SSU-70. Dodatkowo sonda miała wysokonapięciowy wtyk koncentryczny zamiast typowego BNC.

Indykator promieniowania IRA-01-20

Ten prosty przyrząd dozymetryczny rzucił mi się w oczy na eBay'u już kilka lat temu, gdzie wiele egzemplarzy było wystawionych za równowartość 250 zł. Jednak pomimo relatywnie niskiej ceny zwykle przegrywał z bardziej profesjonalnymi miernikami i od dłuższego czasu odkładałem zakup. Ostatecznie nabyłem go w zestawie z kilkoma innymi dozymetrami i mogę wreszcie przedstawić na blogu.

O mierniku tym praktycznie nie ma informacji w całym internecie, nawet rosyjskojęzycznym, za wyjątkiem paru ogłoszeń sprzedaży, które przytoczę w dalszej części

Radiometr scyntylacyjny Automess Szintomat 6134

Niemiecka firma Automess jest znanym producentem aparatury dozymetrycznej do użytku profesjonalnego. Została założona przez doktora nauk naturalnych Wilhelma Buttlera, który w latach 50. zajmował się sprzętem dozymetrycznym w firmie zaopatrującej straż pożarną. Opracował wówczas znany i stosowany do dziś miernik Teletector, pozwalający na pomiar promieniowania z odległości. W roku 1968 zaczął zmierzać w kierunku własnej firmy, co urzeczywistnił w 1970 r., zakładając Automation und Messtechnik GmbH w Dossenheim koło Heidelbergu. Z połączenia wyrazów Automation i Messtechnik powstała nazwa Automess. Firma szybko się rozrastała i w 1978 r. zakupiła własny biurowiec w Ladenburgu przy Daimlerstrasse, gdzie ma swoją siedzibę do dziś. Doktor Buttler zmarł w 1995 r., jednak firma prosperuje do chwili obecnej. Zrezygnowano tylko z produkcji systemów automatyki przemysłowej dla przemysłu petrochemicznego, poświęcając się w całości sprzętowi dozymetrycznemu [LINK].

Szintomat 6134 jest przenośnym radiometrem scyntylacyjnym, produkowanym od 1978 r. Prezentowany egzemplarz pochodzi z 1985 r. i wyskalowany jest w jednostkach mocy dawki ekspozycyjnej (mR/h). 

Radiometr uniwersalny RUM-2 USB

Dzięki uprzejmości Czytelnika (pozdrowienia!) mogę Wam przedstawić radiometr RUM-2. Przyrząd ten, produkcji firmy Polon-Alfa S.A., jest uniwersalnym radiometrem mogącym współpracować z większością standardowych sond na napięcie od 300 do 1500 V. Od poprzednika, radiometru RUM-1, odróżnia się koniecznością współpracy z komputerem ponieważ nie posiada wyświetlacza ani zewnętrznych elementów sterowania - całość obsługi odbywa się z poziomu programu. Z tego też powodu najpierw omówię sam przyrząd, później zaś skupię się na oprogramowaniu.

RUM-2 opracowano ok. 2007-2009 roku (wspomina o nim Wiesław Gorączko w swej Ochronie radiologicznej z 2011 r.) i do chwili obecnej wyprodukowano ok. 100 sztuk.

Radiometr Belenus-1

Dzięki uprzejmości Czytelnika mogę zamieścić recenzję miniaturowego radiometru z licznikiem okienkowym, nazwanego Belenus-1. Oddaję głos recenzentowi:

Radiometr BELENUS-1

Radiometr ten jest już kolejnym urządzeniem zbudowanym przez Karola - konstruktor znany choćby z radiometru SCMD-1, czy UDR-1, oraz UDAR-1.

Na wstępie niniejszej recenzji chciałbym wyjaśnić - urządzenie zostało zmodyfikowane na moje potrzeby. Domyślnie radiometr wyświetla wynik pomiaru w µGy/h a nie CPM. 

Szczegóły w dalszej części. Przyjrzyjmy się najpierw samej konstrukcji. Urządzenie ma wymiary ok. 7 cm x 6,2 cm x 3 cm. Masa to 93 g.

Obudowa została wykonana z czarnego tworzywa sztucznego, a przedni panel z białego, co według mnie ładnie kontrastuje z resztą. Spasowanie jest na dobrym poziomie, nic nie trzeszczy i nie skrzypi.

Na przednim panelu mamy niewielki wyświetlacz, włącznik, oraz port USB typu C.

Radium Ore Revigator - dzbanek do nasycania wody radonem

Ceramiczny słój do nasycania wody radonem, znany pod nazwą handlową "Radium Ore Revigator", był jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów "radowego szaleństwa", jakie ogarnęło świat  po odkryciu pierwszych pierwiastków promieniotwórczych.

https://www.reddit.com/r/interestingasfuck/comments/10oczuv/the_radium_ore_revigator_was_a_trendy_water_jug/

Historię tego wynalazku przedstawię w formie skrótu z artykułu Paula W. Frame'a umieszczonego na stronie Oak Ridge Associated Universities (ORAU) Museum of Radiation and Radioactivity [LINK]. W tekście przede wszystkim uporządkowałem chronologię faktów, ponieważ niektóre z nich są rekonstruowane wstecz, na podstawie artykułów prasowych i ulotek reklamowych. Pominąłem też niektóre wątki poboczne, zacierające główny przekaz. Gotowi? Zaczynamy!

Wersje rentgenoradiometru DP-5W

Rentgenoradiometr DP-5W, w Polsce potocznie zwany "zieleniakiem", jest przedostatnim modelem z serii DP-5 i jedynym, w którym zastosowano tak daleko posunięte modyfikacje względem wcześniejszych wersji:

• obudowa z zielonego tworzywa zamiast brązowego w charakterystyczne wzorki
• mikroamperomierz o węższej i bardziej zakrzywionej skali 
• źródło kontrolne w obrotowej osłonie okienka pomiarowego zamiast pod klapą futerału
• przycisk resetu wskazań i oświetlenia skali zamienione miejscami
• brak śrubki do ręcznego ustawiania wskazówki na zero
• całkowicie tranzystorowy układ elektroniczny, niewymagający regulacji napięcia przed każdym uruchomieniem.

Przyrząd ten występował w co najmniej trzech wersjach, a różnice między nimi przedstawię w niniejszym wpisie. 

Radiometr Hitachi Aloka TGS-146

Japońska firma Aloka Medical Ltd istnieje od 1950 r., kiedy wydzieliła się z Japan Radio Co., Ltd. jako Medical Science Research Institute Co., Ltd. Produkowała wówczas sprzęt medyczny, a od 1954 r. również dozymetry [LINK]. W 2011 stała się spółką zależną koncernu Hitachi Hitachi Medical Corporation, i zmieniła nazwę na Hitachi Aloka Medical Co., Ltd. Firma oferuje całą gamę mierników promieniowania, zarówno stacjonarnych, jak i przenośnych. Skupmy się na tych drugich. Są to przyrządy z zewnętrzną sondą: licznikową (seria TGS) lub scyntylacyjną (TCS). Jednym z nowszych modeli jest TGS-146, który przedstawię w niniejszym wpisie:

Najpierw jednak osadźmy ten przyrząd w kontekście historycznym.

Dozymetr Prypeć rocznik 2011

Dozymetr RKS-20.03 Prypeć, nazywany często od jednego z producentów Polaronem, był produkowany w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej, a następnie w niepodległej Ukrainie na początku lat 90. Produkowały go łącznie cztery fabryki:

• "Radiopribor" im. S.P. Korolewa w Kijowie (tam go opracowano)
• "Polaron" we Lwowie 
• "Arsenal" w Kijowie
• Galicz-M

Większość z nich powstała w latach  1990-1992 i różniła się drugorzędnymi szczegółami, opisanymi przeze mnie w osobnym wpisie [LINK]. Najdłużej produkowała je wytwórnia Galicz-M, powstała po upadku zakładów "Polaron" - egzemplarze z tej fabryki powstawały jeszcze w 1998 r. [LINK]

Wiedziałem co prawda, że dozymetry te były produkowane w Ukrainie dużo później, jednak nigdy nie pojawiały się na polskim rynku wtórnym, jedynie bardzo rzadko na ukraińskim Olx. W końcu dzięki uprzejmości Sprzedawcy z eBay mogę przedstawić egzemplarz wykonany w 2011 r.

Na pierwszy rzut oka wygląda jak typowa produkcja z zakładów "Radiopribor" im. S.P. Korolewa w Kijowie, w których ten dozymetr został skonstruowany.

Dozymetr Radon-B

Kolejny miniaturowy dozymetr produkowany w ZSRR po awarii w Czarnobylu. Nazwany został "Radon-B", choć jako żywo nie ma szansy wykryć emisji alfa od radonu-222 i jego produktów rozpadu.

http://forum.rhbz.org/topic.php?forum=2&topic=222&postid=1403923329

Dozymetr mierzy promieniowanie gamma i silniejsze beta za pomocą typowego licznika G-M SBM-20, znanego z większości "poczarnobylskich" przyrządów dozymetrycznych, jak i profesjonalnych mierników.

Latarka UV Alonefire 128 LED 23 W

Źródło ultrafioletu jest bardzo przydatne w praktyce dozymetrysty amatora. Do jego głównych zastosowań należy identyfikacja związków uranu, wykazujących charakterystyczną luminescencję o kolorze żółtozielonym. Najbardziej wyraźna jest ona w przypadku szkła i niektórych minerałów, a w mniejszym stopniu przy ceramice z glazurą uranową. Ultrafiolet pozwala też odróżnić szkło uranowe od manganowego, którego luminescencja ma zimniejszą barwę. Innym zastosowaniem jest wyszukiwanie radowych farb świecących, a także ich odróżnianie od farb okresowego świecenia, szczególnie jeśli obie farby zastosowano łącznie. Ultrafiolet przyda się też do sprawdzania szklanych i okienkowych liczników G-M pod kątem odporności na wzbudzenie. Oczywiście może mieć też wiele innych zastosowań: poszukiwanie bursztynu, wyszukiwanie śladów biologicznych, badanie minerałów, sprawdzanie zabezpieczeń w banknotach, utwardzanie klejów do szkła itp.

Sklep ze szkłem i ceramiką Jakuba Grossa w Krakowie

Przeglądając archiwalne fotografie natrafiłem na zdjęcia z grudnia 1935 r., przedstawiające otwarcie sklepu z wyrobami szklanymi i porcelanowymi Jakuba (właściwie Jakóba) Grossa. 

Sklep mieścił się w Krakowie przy Rynku Głównym 30 róg ul. Szewskiej 2. Kamienica istnieje do dziś.

Fotografie te, oprócz grupowego portretu uczestników uroczystości, ukazują nam również asortyment nowo otwartego sklepu. Wśród wyeksponowanych wyrobów od razu zobaczyłem naczynia ze zdobieniami charakterystycznymi dla glazury uranowej.