08 lutego, 2023

Kamil Dworaczek - W cieniu radioaktywnej chmury

Publikacja ta, wydana w 2022 r przez IPN, wypełnia poważną lukę, jaka do tej pory istniała wśród pozycji dotyczących katastrofy w Czarnobylu. Otóż większość prac na ten temat została napisana przez autorów zagranicznych i skupiała się na:

  • technicznym aspekcie katastrofy, 
  • działaniach Likwidatorów, 
  • osobistych tragediach mieszkańców Prypeci i okolic, 
  • skutkach zdrowotnych, 
  • reperkusjach międzynarodowych. 

W Polsce, nie licząc pierwszej dekady po katastrofie, ukazało się mało wydawnictw na temat krajowych skutków Czarnobyla. Do tej pory też nikt nie ujął w sposób całościowy działań władz PRL i oddźwięku katastrofy czarnobylskiej w Polsce. Przyczynkiem do badań, ale tylko jednego aspektu, była moja praca magisterska, poświęcona propagandowym technikom ukrywania katastrofy przez władze polskie (skrót opublikowany w "Dziejach Najnowszych" R. 43, nr 2 (2011), s. 115-132, pełna wersja w serwisie Akademia.edu - LINK). Teraz Czytelnik dostaje do rąk przeglądową publikację, która prowadzi  od momentu wykrycia skażeń nad Polską aż do końca czerwca 1986 r., kiedy zainteresowanie sprawą Czarnobyla wyraźnie zmalało.

Praca powstała w oparciu o solidną kwerendę źródłową, obejmującą zarówno materiały archiwalne, jak również wywiady z głównymi uczestnikami, w tym ówczesnym rzecznikiem rządu, Jerzym Urbanem. Autor omawia dostępne źródła, jak również te, do których nie udało się dotrzeć lub zostały utracone. 

02 lutego, 2023

Promieniowanie jonizujące czy radioaktywne?

Promieniowanie jonizujące, któremu poświęcony jest mój blog, niekiedy bywa określane mianem „promieniowania radioaktywnego”, choć termin ten nie występuje ani w literaturze naukowej, ani w ustawodawstwie (por. prawo atomowe - LINK). Przyjrzyjmy się więc nazewnictwu od strony językowej.

Definicja przymiotnika „radioaktywny” w Słowniku Języka Polskiego odsyła nas do hasła „promieniotwórczy”, są to bowiem synonimy i mogą być używane wymiennie [LINK]. „Promieniotwórczy” zaś oznacza:

  • „związany z promieniotwórczością” 
  • „radioaktywny" . 

Promieniotwórczość z kolei to zdolność jąder atomowych do samorzutnego rozpadu, połączonego zwykle z emisją cząstek alfa, beta lub kwantów gamma. Zatem termin „promieniowanie radioaktywne” możemy zastąpić terminem „promieniowanie promieniotwórcze” i wychodzi nam pleonazm („masło maślane”), podobnie jak w przypadku terminu "demokracja ludowa" ("ludowe rządy ludu"). Określenie "promieniowanie radioaktywne (promieniotwórcze)" jest o tyle błędne, ponieważ promieniowanie samo w sobie nie jest „promieniotwórcze” („radioaktywne”), ono jest raczej skutkiem promieniotwórczości, czyli  zdolności do emitowania promieniowania przez niektóre pierwiastki. Warto też zwrócić uwagę na fakt, że promieniowanie jonizujące nie zawsze jest skutkiem zjawiska radioaktywności, które - z definicji - zachodzi na poziomie jądra atomowego. Przykładem może sytuacja, gdy elektron wybity na wyższą orbitę powraca na niższą, oddając nadmiar energii w postaci kwantu promieniowania rentgenowskiego - całe zjawisko zachodzi między powłokami elektronowymi (na rysunku  tor cząstki nr 1). Podobnie dzieje się w przypadku promieniowania hamowania (nr 2):

https://www.seceng.co.kr/eng/technology/xray_principle/?ckattempt=1

28 stycznia, 2023

Radiometr MKS-1E (Дозиметр - Радіометр МКС-1Е)

Ten przyrząd został opracowany przez ukraińskie zakłady "Etalon" w Białej Cerkwi w 2001 r. Jest to profesjonalny przenośny radiometr, przeznaczony do pomiaru mocy dawki i łącznej dawki promieniowania gamma oraz aktywności powierzchniowej emiterów beta. Prezentowany egzemplarz pochodzi z 2003 r. Nie mam informacji o wielkości produkcji, ale raczej nie była to duża seria. Przyrząd rzadko pojawia się na rynku wtórnym, nawet za naszą wschodnią granicą - nie wspomina o nim forum RHBZ, zaś na innych stronach znalazłem tylko jedną recenzję [LINK]. 

Radiometr składa się z pulpitu pomiarowego, teleskopowego wysięgnika oraz dwóch sond, które podłączamy zamiennie do tego samego gniazda w korpusie pulpitu: 

  • BDB-1E z licznikiem okienkowym Beta-2 do pomiaru aktywności powierzchniowej alfa+beta+gamma w zakresie 0,1-700 rozp/s/cm2:

23 stycznia, 2023

Glazura uranowa na metalu - puzderko z Wietnamu

Glazura barwiona związkami uranu stosowana była przede wszystkim na wyrobach ceramicznych, niekiedy jednak pokrywano nią też przedmioty metalowe. Pierwszym takim znaleziskiem była miedziana plakietka z wizerunkiem rycerza [LINK], drugim zaś, również miedziany, trójkąt ozdobiony mniejszymi trójkącikami [LINK].

Ostatnio zaś, przeszukując kartony na targu za pomocą "żelazka" RKP-1-2, trafiłem na puzderko, którego pokrywka miała charakterystyczną mieszankę kolorów - jaskrawego pomarańczu, jasnego brązu i malachitowej zieleni:

Przedmiot wykonany jest z trzech materiałów. Główny korpus, sygnowany na dnie "MY NGHE VIET NAM", jest z czarnego tworzywa sztucznego, malowanego na bocznej ściance. 

18 stycznia, 2023

Dozymetr XR-1 Pro z Aliexpress

Ten miernik jest nową wersją omawianego już BR-9B. Występuje w czterech wariantach:

  • XR-1 - dozymetr promieniowania jonizującego, jak BR-9B
  • XR-1 Pro - dozymetr promieniowania jonizującego z termometrem i higrometrem
  • XR-2 - miernik pola elektromagnetycznego (EMF), jak BR-9A
  • XR-3 - przyrząd kombinowany (dozymetr + EMF), jak BR-9C.

Kupując przyrząd pamiętajmy, by wybrać odpowiedni wariant, szczególnie że często mierniki EMF są błędnie oznaczane jako "licznik Geigera" (!). Na szczęście z pomocą przychodzi cena: mierniki EMF są najtańsze, przyrządy kombinowane najdroższe, zaś ceny dozymetrów plasują się pośrodku. 

Przedmiotem recenzji będzie przyrząd XR-1 Pro, czyli dozymetr promieniowania jonizującego z dodatkowymi funkcjami termometru i higrometru, które odróżniają go od podstawowego modelu XR-1, który jest tak naprawdę BR-9B, tylko w innej obudowie.  

Różnice między XR-1 Pro, XR-1 i BR-9B można prześledzić na tej grafice:

14 stycznia, 2023

Dozymetr Pudibei NR-750 z Aliexpress

Ten bardzo popularny na Aliexpress miernik sprawia wrażenie hybrydy FS-2011 (przyciski i wyświetlacz) z RM-9000 (ogólny kształt obudowy). 

Dozymetr występuje w kilku wersjach, różniących się deklarowaną dokładnością pomiaru oraz oczywiście ceną (stan na 6 stycznia 2023 r.):

  • NR-750 (+/- 15%) - 277,84 zł 
  • NR-850 (+/- 10%) - 307,46 zł
  • NR-950 (+/- 3%) - 365,73 zł
  • NR-1050 (+/- 2%) - 514,81 zł

Deklarowane poziomy dokładności pomiaru są zdecydowanie zbyt optymistyczne, szczególnie 2 i 3 % - takie wartości osiągają jedynie profesjonalne radiometry laboratoryjne (przykładowo URL-1 - 3%, URS-3 - 1 %). Śmiem wątpić też w 10%, tyle to osiągał przenośny radiometr uniwersalny RUST-3. Ale cóż, reklama dźwignią handlu, choć w tym wypadku jest to słynny "chłyt makłetingowy". 

08 stycznia, 2023

Alan Perkins – Radioaktywni - znane i mniej znane przypadki napromieniowania

Książka ta, autorstwa Alana Perkinsa, emerytowanego profesora fizyki, została wydana w 2022 r. przez PWN. Publikacja przedstawia różne przypadki napromieniowania ludzi od momentu odkrycia radioaktywności aż po czasy współczesne. 

Omówiono w niej zarówno najbardziej znane incydenty, jak również wydarzenia, które do niedawna były nieobecne w powszechnej świadomości. Sam dowiedziałem się o kilku przypadkach, takich jak:

03 stycznia, 2023

Ceramika Fiesta (Fiestaware)

Linia naczyń ceramicznych "Fiesta" została wprowadzona w 1936 r. przez firmę Homer Laughlin China Company (od 2020 r. Fiesta Tableware Company). Zaprojektował ją Frederick Hurten Rhead (1880-1942), dyrektor artystyczny firmy w latach 1927-1942. Naczynia te wyróżniały się stylistyką Art Deco oraz gamą wyrazistych, jednolitych kolorów. Nie była to pierwsza ceramika w tym stylu, mniejsze wytwórnie produkowały podobne naczynia już wcześniej, jednak dopiero Fiesta była szeroko promowana i masowo sprzedawana w całych USA. Wyroby te stanowiły rewolucję w stosunku do powszechnych wówczas naczyń powielających wzorce wiktoriańskie, czyli zdobienia za pomocą kalkomanii z motywami kwiatowymi lub figuratywnymi.
W momencie wprowadzenia na rynek Fiesta była produkowana w pięciu kolorach:

29 grudnia, 2022

Zagadkowa deseczka z kaflem

Ceramika z glazurą uranową ma na tyle charakterystyczne wzornictwo, że niekiedy można ją rozpoznać nawet bez dozymetru. Szczególnie pomarańczowe detale na wyrobach manufaktur Jasba czy Strehla dają 99% prawdopodobieństwo radioaktywności. Czasem jednak wyroby szkliwione glazurą uranową są tak niepozorne, że łatwo je pominąć, zwłaszcza jak mają pospolite, pastelowe kolory. Dlatego też, nauczony doświadczeniem sprawdzam praktycznie każdy wyrób ceramiczny, który nie jest biały (a i białe warto sprawdzać, ale to osobna historia). Dzięki temu trafiłem na tą dekoracyjną deseczkę do krojenia z kaflem ozdobionym motywem pocztówki.


24 grudnia, 2022

Targowe poszukiwania - pułapka 8 cps

Monitor skażeń RKP-1-2 jest świetnym przyrządem do poszukiwań "świecących" przedmiotów. Okienko pomiarowe, mieszczące 3 wysokoczułe liczniki STS-6 (lub odpowiedniki) ma dużą powierzchnię, co ułatwia poszukiwania na większym obszarze i z dalszej odległości, a analogowy mikroamperomierz ma mniejszą bezwładność niż wyświetlacz, co zapewnia błyskawiczną reakcję na wzrost i spadek mocy dawki. Spust w uchwycie umożliwia natychmiastowe włączenie i wyłączenie, pobór prądu jest mały, baterie starczają na rok cotygodniowego chodzenia na targi, zaś przyrząd jest wytrzymały na udary mechaniczne. We znaki daje się tylko znaczny ciężar (1,5 kg).

19 grudnia, 2022

Dozymetr QA060 z Aliexpress

 Przyrząd ten należy do serii trzech przyrządów pomiarowych, różniących się funkcjonalnością:

  • QA060 - dozymetr promieniowania jonizującego
  • QA062 - miernik pola elektromagnetycznego (EMF)
  • QA063 - przyrząd kombinowany: dozymetr z miernikiem EMF

Ten podział przywodzi na myśl rodzinę mierników BR-9, gdzie wersja A oznaczała miernik EMF, wersja B dozymetr omawiany na blogu [LINK], zaś C przyrząd kombinowany. Powoduje to ryzyko pomyłki przy zakupie na Aliexpress, ponieważ opisy ofert są często nieprecyzyjne i używają określenia "licznik Geigera" w odniesieniu do mierników EMF. Warto zatem uważnie sprawdzać ofertę i spośród dostępnych wariantów produktu wybrać QA060, a nie QA062 - pomocna w tym będzie cena: mierniki EMF są najtańsze, zaś przyrządy kombinowane najdroższe.

Przyrząd mierzy moc dawki oraz łączną dawkę promieniowania gamma i silniejszego beta, należy więc do najpopularniejszej obecnie "szkoły" budowy dozymetrów.

14 grudnia, 2022

Dozymetr Mufasha HFS-20 z Aliexpress


Ten dozymetr stanowi zmniejszoną wersję omawianego niedawno HFS-10Z tego powodu, aby nie dublować opisu poszczególnych funkcji, zacznę od zdjęć porównawczych obu przyrządów, zaznaczając tylko zauważone różnice.

09 grudnia, 2022

Podgrzewacz Rosenthal z glazurą uranową

Firma Rosenthal jest znana od dziesięcioleci z luksusowej porcelany i innych wyrobów ceramicznych, a jej sklepy znajdują się w wielu państwach, w tym w Polsce (https://rosenthal.pl/). Przypomnijmy najpierw historię firmy:

Bracia Max i Philipp Rosenthal , pochodzący z Werl (Nadrenia Północna-Westfalia), wyemigrowali do USA w 1872 roku i dostrzegli tam zapotrzebowanie na malowaną porcelanę. Wrócili do Niemiec i w 1879 roku założyli warsztat malarstwa porcelany w zamku Erkersreuth (Górna Frankonia), do którego zakupili białą porcelanę z fabryki porcelany Lorenza Hutschenreuthera w sąsiednim Selb. W oddalonym o sześć kilometrów Asch (Czechy Zachodnie) w 1886 roku powstała fabryka porcelany, którą kierował Max Rosenthal. [4] W 1891 roku malarstwo porcelanowe zostało przeniesione do Selb i uprzemysłowione. W rodzinnym biznesie pracował również brat Wilhelm Rosenthal. W 1897 roku Rosenthal założył firmę Bauer, Rosenthal & Co. w Kronach, aby przywrócić ją do rodzimej grupy, kiedy w 1897 roku została założona firma Philipp Rosenthal & Co. AG. W 1908 Rosenthal kupił fabrykę porcelany Thomas w Marktredwitz , a w 1917 fabrykę porcelany Zeidler & Co. [5], która później stała się znana jako marka stacji Selb w Selb-Ploessberg i jest obecnie jedną z dwóch lokalizacji Porzellanikon. [tłumaczenie automatyczne z niemieckiej Wikipedii - LINK]

Podobnie jak w przypadku wielu innych producentów ceramiki, również Rosenthal produkował wyroby pokryte glazurą z dodatkiem związków uranu. Zwykle są drogie, jak większość produktów tej renomowanej firmy, czasami jednak można je upolować w przystępnej cenie. Takim produktem jest ten oto podgrzewacz na świeczki, służący do utrzymywania wysokiej temperatury imbryków do herbaty. 

Przedmiot jest równomiernie pokryty pomarańczową glazurą uranową z dodatkowym, dyskretnym ciemnym detalem na obwodzie. 

04 grudnia, 2022

Muzeum Gazownictwa w Paczkowie

Muzeum (https://muzeumgazownictwa.pl/) odwiedziliśmy podczas naszego objazdu po Dolnym Śląsku, w czasie którego głównym celem były kopalnie uranu (Podgórze, Liczyrzepa i Kletno). Postanowiliśmy przy okazji zwiedzić kilka innych ciekawych obiektów w okolicy, np. sztolnie walimskie, twierdzę Kłodzko czy właśnie Muzeum Gazownictwa.

Placówka mieści się w budynkach zabytkowej gazowni, która w latach 1901-1977 produkowała tzw. gaz miejski, zwany też świetlnym, powstający poprzez ogrzewanie węgla w wysokiej temperaturze bez dostępu powietrza. 

W tym procesie węgiel ulegał odgazowaniu, tworząc koks, zaś z powstałego gazu odzyskiwano wiele różnych substancji chemicznych, jak amoniak, smoła pogazowa, benzol, naftalen itp. Cały proces można prześledzić na tym schemacie:

29 listopada, 2022

Dozymetr "piórkowy" HFS-P3 z Aliexpress

Ten miernik jest jednym z najmniejszych przyrządów dozymetrycznych, z jakimi spotkałem się od początku prowadzenia bloga. W ofertach handlowych określany jako "pen nuclear radiation detector" co automatyczne tłumaczenie na Aliexpress przekłada na "piórkowy (!) detektor promieniowania jądrowego". Kształtem obudowy przyrząd przypomina japoński Air Counter_S, jest jednak od niego nieporównywalnie mniejszy.


Przyrząd mierzy moc dawki i łączną dawkę promieniowania gamma oraz silniejszego beta za pomocą miniaturowego licznika G-M o długości 37 mm. Nie podano jego dokładnego typu, jednak z wykazu chińskich liczników G-M najbardziej zbliżone będą dwa modele: J-303βγ (35 mm) i J-32βγ (34 mm +/- 2 mm):

24 listopada, 2022

Dziewiąty rok na blogu

Ten rok naznaczony został przez rosyjską agresję na Ukrainę, która doprowadziła do przejściowego zajęcia Czarnobylskiej Strefy Wykluczenia. Oprócz pomocy uchodźcom zaangażowałem się też w zwalczanie dezinformacji  i przejawów paniki – internet od razu zalały plotki o powtórce z Czarnobyla, ludzie zaczęli wykupywać płyn Lugola, a ceny dozymetrów osiągnęły absurdalne wartości. Stworzyłem więc wpisy podyktowane potrzebą chwili:

  • O możliwych przyczynach wzrostu poziomu promieniowania w Strefie po wejściu Rosjan i bieżącej sytuacji radiologicznej w Polsce [LINK]
  • O kryteriach wyboru miernika promieniowania spośród dostępnych na rynku konstrukcji, głównie chińskich [LINK]
  • Pomiar radioaktywnych skażeń powietrza w warunkach amatorskich [LINK]

Następnie wróciłem do zwyczajnej pracy na blogu, monitorując oczywiście moc dawki i aktywność beta-gamma w powietrzu, a także odpowiadając na pytania i wątpliwości Czytelników. Panika wywołana przez wojnę w Ukrainie spowodowała nie tylko wzrost cen i masowe wykupywanie dozymetrów, również tych nieprzydatnych w codziennej dozymetrii, ale także „wypłynięcie” wielu ciekawych ofert. Najpierw jednak przedstawię statystyki:

  • Łączna liczba wyświetleń - 1265624
  • Liczba postów łącznie z rocznicowym - 666
  • Komentarze - 1046
  • Przeciętna liczba wyświetleń - 400-600
  • Najpopularniejsze posty:

    • Zabezpieczenia pojazdów pancernych przed atakiem nuklearnym [LINK] - 10,9 tys.
    • Dzień otwarty Krajowego Składowiska Odpadów Promieniotwórczych [LINK] - 3,13 tys.
    • Odpady radioaktywne [LINK] - 2,04 tys.
  • Nowe etykiety: sondy (do tej pory były przypisane do etykiety akcesoria)
  • Profil bloga na Instagramie (@radioaktywny1986) osiągnął 1000 postów 13 czerwca, w rocznicowym wpisie zaprezentowałem więc swoje instrumentarium, zarówno dozymetry, jak i pomocnicze akcesoria. Z kolei w dniu rocznicy bloga statystyki Instagrama przedstawiają się następująco:
    • posty (łącznie z rocznicowym) - 1071
    • obserwujących - 838
    • tak jak do tej pory, profil na Instagramie służy promocji bloga, nawiązywaniu kontaktów, jak również przedstawianiu znalezisk, w tym takich, o których nie robię osobnego wpisu na blogu

19 listopada, 2022

Dozymetr Nuctest F6000 z Aliexpress

Dozymetry sprzedawane na Aliexpress najczęściej reprezentują jeden układ konstrukcyjny, czyli "nagi" szklany licznik G-M, osłonięty jedynie plastikiem obudowy. Niekiedy licznik jest bardziej odsłonięty i chroni go tylko kratka w obudowie. Do rzadkości należą jednak dozymetry ze zdejmowanym filtrem odcinającym promieniowanie beta oraz niskoenergetyczne gamma, które pozwalają zarówno na pomiar łącznej emisji beta+gamma, jak również samego promieniowania gamma. Takim wyjątkiem jest F6000, którego konstrukcja przywodzi na myśl ukraińskie dozymetry serii Terra. 

Miernik ten stanowi novum na obecnym rynku, a wobec absurdalnych cen dozymetrów Terra (1800 zł!) i toczącej się obecnie w Ukrainie wojny może stanowić ciekawą alternatywę dla wyrobów firmy Ecotest.

15 listopada, 2022

Konkurs Atomowa Bzdura Roku 2022

Dzięki portalowi Nuclear.pl mam przyjemność zaprosić Czytelników do zgłaszania nominacji w konkursie "Atomowa Bzdura Roku". Konkurs ma w tym roku swoją pierwszą edycję, dlatego gorąco zachęcam do aktywnego udziału!

Cel konkursu jest dwojaki: 

  • obalanie mitów i fake newsów dotyczących energii jądrowej, atomistyki i promieniotwórczości
  • promowanie weryfikacji informacji podawanych przez media.

Szczegółowe informacje znajdują się w regulaminie [LINK], tutaj więc zwrócę uwagę na najważniejsze aspekty:

  • przedmiotem konkursu są wszelkiego typu wypowiedzi (ustne, pisemne, działalność, decyzje), które są sprzeczne z współczesną wiedzą naukową i rzeczywistymi danymi społecznymi, technicznymi i naukowymi (np. "awaryjność" elektrowni jądrowych, "powszechny brak poparcia" w społeczeństwie dla energetyki jądrowej, "zwiększona zachorowalność na nowotwory" w pobliżu obiektów jądrowych)
  • uczestnikami konkursu są konkretne osoby fizyczne, a nie podmioty, w których działają (redakcja gazety, stacja telewizyjna, instytucja, fundacja, partia polityczna)
  • osoby te muszą mieć ukończone 16 lat i działać w sposób publiczny - czyli w tym przypadku publicznie udostępniać treści niezgodne z wiedzą naukową i rzeczywistymi danymi
  • każdy może zgłosić kandydata do udziału w konkursie
  • zgoda kandydata nie jest wymagana, natomiast może uzyskać uzasadnienie swojej nominacji  
  • uczestnik może odnieść się do swej nominacji na łamach portalu Nuclear.pl, zaś ta wypowiedź może być opatrzona komentarzem Organizatora

10 listopada, 2022

Radiometr Nuclear Enterprises RM5/1

Przyrząd ten został wyprodukowany przez znaną kanadyjską firmę Nuclear Enterprises, produkującą sprzęt dozymetryczny dla przemysłu jądrowego. Mierniki tej firmy są często przytaczane w polskiej literaturze z lat 70. i 80. jako wzory nowoczesnych przyrządów z Zachodu.

Pełna nazwa to Ratemeter type RM5/1 - angielski termin ratemeter oznacza częstościomierz, czyli miernik częstości zliczania i odnosi się zarówno do radiometrów przenośnych (RUST), stacjonarnych (URL, URS), jak również modułów stanowiących elementy zestawów np. w Standardzie 70 (wkładka ILL-21).


05 listopada, 2022

Licznik Geigera DOB-51

Dzięki uprzejmości firmy DW_Radio otrzymałem do testów liczniki G-M typu DOB-51. Stanowią one odmianę popularnych DOB-50, stosowanych do obsługi najwyższych zakresów w rentgenoradiometrach DP-66, DP-66M i DP-66M1, rentgenometrach pokładowych DPS-68, jak również w sygnalizatorach RS-70.

Produkowane były przez Przemysłowy Instytut Elektroniki (PIE), przekształcony następnie w 1971 r. w Ośrodek Badawczy Elektroniki Próżniowej (OBREP) należący do zjednoczenia Unitra.